Szef PIP zabiera głos w sprawie reformy: “Umowa o pracę to nie nagroda”

Z jednej strony słyszymy o konieczności ochrony pracowników, z drugiej – o naruszaniu swobody umów i ryzyku paraliżu mniejszych firm. Główny Inspektor Pracy, Marcin Stanecki, uspokaja: “Nie chcemy likwidować polskiej przedsiębiorczości, chcemy walczyć z nadużyciami”.

Nowe uprawnienia inspektorów

Kluczowym i najbardziej kontrowersyjnym elementem reformy jest przyznanie inspektorom pracy uprawnienia do administracyjnego przekształcania umów cywilnoprawnych (zleceń, o dzieło) oraz kontraktów B2B w umowy o pracę.

Do tej pory PIP mogła jedynie wystąpić z powództwem do sądu pracy – teraz to inspektor, na podstawie ustaleń z kontroli, wyda wiążącą decyzję.

Szef PIP podkreśla, że to narzędzie jest niezbędne, by ukrócić sytuacje, w których forma zatrudnienia jest wymuszona przez silniejszą stronę stosunku prawnego.

“Chodzi o takie sytuacje, gdy ktoś miał dotychczas umowę o pracę, a pod naciskami pracodawcy musi przejść na jednoosobową działalność, bo inaczej straci źródło utrzymania siebie i swojej rodziny. To jest dla mnie rażące obejście przepisów, zwłaszcza że bardzo często po stronie pracodawców decyduje o tym zwykła chęć zwiększenia zysków” – wyjaśnia Marcin Stanecki.

Reforma PIP to milionowe straty dla IT? Zobacz krytyczny apel branży!

Gdzie kończy się elastyczność, a zaczyna nadużycie?

Biznes obawia się, że nowe przepisy uderzą w zdrową elastyczność rynku pracy. Przedstawiciele organizacji pracodawców, w tym Konfederacja Lewiatan, ostrzegają przed “efektem mrożącym”, który może skłonić firmy do unikania umów cywilnoprawnych nawet tam, gdzie są one merytorycznie uzasadnione.

Główny Inspektor Pracy stara się jednak wyznaczyć jasne granice interwencji. PIP nie zamierza kwestionować umów w przypadkach, gdy charakter pracy faktycznie nie wypełnia znamion stosunku pracy.

• czynności doraźne – krótkotrwałe zlecenia, jak np. skoszenie trawnika czy zastępstwo trwające kilkanaście dni, pozostaną poza sferą wymuszonego etatu,
• prawdziwe B2B – osoby prowadzące jednoosobową działalność, posiadające wielu kontrahentów i niezależne ekonomicznie od jednej firmy, nie muszą obawiać się kontroli,
• kwestie sporne – w sytuacjach budzących poważne wątpliwości prawne, PIP nadal będzie pozostawiać rozstrzygnięcie sądom pracy.

“Umowa o pracę to nie nagroda”

W dyskusji o reformie często zapomina się o aspekcie ludzkim, który szef PIP stawia na pierwszym miejscu. Stanecki przytacza drastyczne przykłady, jak ten dotyczący śmiertelnego wypadku wykonawcy umowy o dzieło w zamkniętej przestrzeni.

“Ostatnio na terenie jednego z naszych okręgów doszło do śmiertelnego wypadku przy pracy, któremu uległ wykonawca dzieła. Ze wstępnych ustaleń wynika, że wykonywał prace niebezpieczne w zamkniętej przestrzeni, co doprowadziło do zatrucia gazem. Gdyby był na etacie, zastosowanie miałyby wszelkie przepisy ochronne, jakie powinny być przestrzegane w przypadku takich prac” – opowiada.

Pułapka martwego wpisu. Jak jeden błąd może kosztować przedsiębiorcę fortunę?

“Gdyby ktoś czuwał nad tym pracownikiem, prawdopodobnie nie doszłoby do tej tragedii, bo w momencie zasłabnięcia natychmiast powinna pojawić się pomoc. W tym przypadku nikogo takiego nie było i pomoc przyszła znacznie za późno” – dodaje.

Inspektorat chce skończyć z traktowaniem stabilnego zatrudnienia jako przywileju dla wybranych.

“Jeden z pracodawców deklarował, że daje na 12 miesięcy umowę-zlecenie, na próbę. Jak ktoś się przez 12 miesięcy sprawdzi, to może w nagrodę dostanie umowę o pracę. To jest niedopuszczalne. Umowa o pracę nie jest nagrodą za to, że dobrze pracujemy. To podstawowe prawo pracownika” – ucina Stanecki.

Kompromis z biznesem

Pierwotne założenia projektu budziły przerażenie prawników i doradców podatkowych. Obawiano się mechanizmu “odwijania” umów wstecz, co generowałoby gigantyczny chaos w rozliczeniach ZUS, VAT oraz podatku dochodowym. Jak wynika z najnowszych informacji, na etapie konsultacji rządu z biznesem wypracowano istotne ustępstwa.

“Na etapie konsultacji projektu pojawiły się w nim pewne kompromisy dotyczące najbardziej krytykowanych przez biznes rozwiązań zaproponowanych przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Decyzja inspektora nie będzie wydawana wstecz, nie będzie też rygoru jej natychmiastowej wykonalności”.

PIP z decyzjami jak sąd? Projekt rozgrzewa biznes i prawników

Marcin Stanecki potwierdza, że decyzja inspektora nie będzie wydawana wstecz. Co więcej, zrezygnowano z rygoru jej natychmiastowej wykonalności, co postulowała m.in. Rzecznik MŚP, Agnieszka Majewska. Oznacza to, że przedsiębiorca będzie miał czas na odwołanie się, zanim skutki decyzji PIP staną się prawomocne.

Kluczem do sukcesu reformy ma być nie sama liczba wydanych nakazów, ale ich skuteczna weryfikacja. Szef PIP zapowiada nacisk na tzw. rekontrolę. Inspektorzy sprawdzą, czy po zmianie umowy pracownik faktycznie otrzymał pełną ochronę: badania lekarskie, szkolenia BHP, ewidencję czasu pracy oraz prawo do urlopu.

Kontrole przez smartfona i dostęp do baz ZUS

Reforma to nie tylko nowe paragrafy, ale też technologiczny skok PIP. Do tej pory inspekcja borykała się z niedoborami kadrowymi i technologicznymi. Dziś sytuacja się zmienia – wakatów niemal nie ma, a do służby garną się młodzi ludzie.

Wkrótce inspektorzy zyskają bezpośredni dostęp do danych ZUS i KAS, co pozwoli na precyzyjne typowanie firm do kontroli. Nowością będą kontrole zdalne oraz wykorzystanie wideo-połączeń do sprawdzania warunków BHP, np. na placach budowy.

ZUS, PIP i fiskus połączą siły. Zobacz, jak algorytmy mają wskazać firmy do kontroli!

“Będziemy mieli dostęp do danych ZUS-u, KAS-u, co pomoże nam typować podmioty do kontroli. Zostaną wprowadzone kontrole zdalne, będziemy mogli część dokumentacji dostawać w formie elektronicznej. Kontrole BHP będą mogły być przeprowadzane nawet 10 razy w ciągu dniówki roboczej za pośrednictwem smartfona” – wylicza szef PIP.

Nowe wyzwania

Ambicje PIP sięgają jednak znacznie dalej niż tylko walka z “umowami śmieciowymi”. Przed urzędem stoją potężne wyzwania wynikające z dyrektyw unijnych.

• Dyrektywa o luce płacowej: PIP będzie musiała przeszkolić ponad milion podmiotów w zakresie wartościowania stanowisk pod kątem płac. Pracownicy zyskają prawo do informacji o średnich zarobkach w firmie, co ma wyeliminować dyskryminację płacową ze względu na płeć.
• Walka z mobbingiem: liczba skarg na mobbing gwałtownie rośnie – tylko w pierwszej połowie 2025 roku wpłynęło ich 1500. PIP przygotowuje się do skuteczniejszego wspierania ofiar nadużyć psychicznych w pracy.
• Praca platformowa: kurierzy i dostawcy, którzy zamiast umów o pracę posiadają kontrakty na „wynajem roweru”, staną się nowym celem kontrolerów.

Podsumowanie

Choć statystyki PIP za 2024 rok pokazały spadek odsetka kwestionowanych umów cywilnoprawnych do poziomu 3,6%, rząd i inspekcja uważają, że systemowe narzędzia administracyjne są niezbędne.

Przedsiębiorcy nadal podnoszą argumenty o ryzyku arbitralności decyzji i potencjalnym chaosie fiskalnym, jednak wprowadzone kompromisy – takie jak rezygnacja z działania wstecz – w pewnym stopniu łagodzą te obawy.

Rok 2026 będzie dla polskiego rynku pracy testem dojrzałości. Państwowa Inspekcja Pracy przestaje być urzędem, który jedynie “stwierdza stan faktyczny”, a staje się aktywnym kreatorem relacji pracowniczych. Dla firm oznacza to jedno: czas na audyt form zatrudnienia, zanim zrobi to inspektor z tabletem w ręku.

źródło: PAP, Biznes Alert, Prawo.pl