Tylko u nas
Mniej pracujących, niższa konsumpcja i głodowe emerytury. Jak starzenie się społeczeństwa uderzy w polski system podatkowy?
Zaostrzający się kryzys demograficzny w Polsce i państwach rozwiniętych przyniesie bezpośrednie konsekwencje dla stabilności budżetowej. Z najnowszej analizy Polskiego Instytutu Ekonomicznego (PIE), opartej na wyliczeniach Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), wynika, że zmiana struktury wiekowej populacji doprowadzi do odczuwalnego spadku relacji dochodów podatkowych do PKB. O ile w skali całej grupy OECD spodziewany spadek wyniesie średnio około 1 punkt procentowy do 2060 roku, o tyle w przypadku Polski relacja ta może skurczyć się aż o 2 punkty procentowe.
Projekcja ta opiera się na założeniu utrzymania obecnie obowiązujących przepisów podatkowych przy zmianie wyłącznie struktury wiekowej ludności. Oznacza to, że sam proces starzenia się obywateli – bez uwzględnienia zmian stawek czy ulg – wytworzy wielomiliardową lukę w dochodach państwa.
Załamanie w kluczowym przedziale wiekowym 35–60 lat
Głównym motorem nadchodzącej luki podatkowej będzie dynamiczny spadek liczebności osób w wieku od 35 do 60 lat. Jak zauważa Paula Kukołowicz z PIE, to właśnie ta grupa odpowiada dziś za około 50 procent całkowitych przychodów podatkowych w krajach OECD. W cyklu życia jednostki średnia wysokość płaconych podatków rośnie najbardziej intensywnie między 20. a 40. rokiem życia, osiągając szczytowy poziom wokół 50–54. roku życia, po czym zaczyna stopniowo opadać.
Spadek liczby podatników w wieku produkcyjnym w Polsce ukształtuje się na poziomie znacznie drastyczniejszym niż średnia dla państw rozwiniętych:
- kurczenie się zasobów pracy – do 2060 roku populacja Polaków w wieku 20–64 lata skurczy się z 22,9 mln do zaledwie 16,5 mln osób, a ich udział w całej populacji spadnie z obecnych 60 procent do niespełna 50 procent, w skali OECD spadek ten będzie łagodniejszy – z 57 do 53 procent,
- eksplozja populacji emerytalnej – w tym samym okresie liczba mieszkańców Polski w wieku 65 lat i więcej wzrośnie z 7,3 mln do 10,9 mln, co oznacza skok ich udziału w społeczeństwie z 19 proc. do blisko 33 proc. (zgodnie z najnowszymi prognozami GUS osoby po sześćdziesiątym piątym roku życia utworzą blisko jedną trzecią populacji).
Podatki dochodowe i załamanie konsumpcji prywatnej
Większość państw OECD ubytek w podatkach od wynagrodzeń próbuje bilansować stabilnymi wpływami z podatku VAT, ponieważ w krajach zachodnich szczyt konsumpcji prywatnej przypada na wiek 60–70 lat. Polska charakteryzuje się jednak całkowicie odmienną specyfiką dochodowo-konsumpcyjną.
W polskich realiach gospodarczych szczyt wydatków konsumpcyjnych przypada na osoby w wieku 27–38 lat, podczas gdy w starszych grupach wiekowych poziom konsumpcji drastycznie spada. Skurczenie się populacji w wieku produkcyjnym w Polsce oznacza zatem nie tylko bezpośredni spadek wpłat z tytułu podatku PIT i składek ZUS/NFZ, ale również niższy zagregowany popyt i głęboki spadek wpływów z podatku od towarów i usług (VAT).
Analitycy PIE podkreślają, że luki tej nie zdołają uzupełnić inne bazy podatkowe:
- spadek stopy zastąpienia – zgodnie z oficjalnymi projekcjami Komisji Europejskiej, relacja przeciętnej emerytury do ostatniego wynagrodzenia w Polsce skurczy się z 58 proc. w 2022 roku do zaledwie 27 proc. w 2060 roku, przy kwocie wolnej od podatku na poziomie 30 tys. zł rocznie tak niskie świadczenia w ogóle nie generują wpływów z PIT,
- struktura majątkowa seniorów – majątek starszych Polaków skoncentrowany jest w nieruchomościach mieszkaniowych opodatkowanych od powierzchni, a nie od wartości, a dziedziczenie w najbliższej rodzinie pozostaje zwolnione z podatku od spadków i darowizn, należy zatem wykluczyć istotne wpływy budżetowe wynikające wyłącznie z rosnącego odsetka seniorów.
Portale rekrutacyjne mają nowego rywala. Jak AI zmienia sposób szukania pracy i rekrutowania?
Rezerwa w aktywizacji zawodowej i konieczność reform systemowych
W ocenie ekspertki PIE jedynym realnym instrumentem łagodzenia nadchodzącego kryzysu budżetowego pozostaje wydłużenie rzeczywistej aktywności zawodowej Polaków. Z uwagi na stosunkowo wczesny wiek przechodzenia na emeryturę w Polsce istnieje znaczna rezerwa pracy wśród osób po 60. roku życia.
Skuteczność tego mechanizmu będzie jednak zależeć od konstrukcji przyszłego systemu podatkowego – w tym od ulg dla pracujących seniorów oraz ewentualnego rozszerzania baz podatkowych na obszary rosnące wraz ze starzeniem się społeczeństwa. Brak zdecydowanych działań prewencyjnych przełoży się bezpośrednio na trwały wzrost deficytu sektora finansów publicznych.
